———– Həsən ŞAHBABAOĞLU

Bəzi insanlar kasıb olarkən çox mehriban görünürlər. Sözləri yumşaq, davranışları səmimi, münasibətləri təvazökar olur. İnsan onları tanıdığını düşünür. Lakin həyat elə bir gün gətirir ki, taleyin tərəzisi dəyişir. Maddi imkanlar artır, qapılar açılır, ətrafda yeni insanlar peyda olur. Elə həmin andan etibarən əvvəllər görünməyən başqa bir sima ortaya çıxır. Sanki illərlə tanıdığın insan yox olur, yerinə tamam başqa biri gəlir.

Əslində isə, dəyişən insan deyil. Dəyişən sadəcə onun imkanlarıdır. Xarakter isə əvvəldən orada idi, sadəcə onu gizlədən yoxsulluq pərdəsi aradan qalxmışdı. İnsan təbiəti qəribədir. Ehtiyac içində olarkən hamının qədrini bilir, çünki başa düşür ki, təkbaşına yaşamaq mümkün deyil. Lakin güc qazandığını düşündüyü anda bəzən elə hesab edir ki, artıq heç kimə ehtiyacı yoxdur.

Məhz bu düşüncə insanın mənəvi enişinin başlanğıcıdır. Fəlsəfə tarixində belə bir fikir var: insan əsl azadlığını nə yoxsulluqda, nə də zənginlikdə tapır, insan əsl simasını seçim etmək imkanı əldə etdiyi anda göstərir. Seçim imkanının olmadığı yerdə əxlaqın dəyərini ölçmək çətindir. Çünki məcburiyyət çox vaxt insanı təvazökar göstərir. Lakin imkan artdıqda artıq insanı idarə edən ehtiyac deyil, xarakter olur.

Psixoloqlar uzun illər “güc paradoksu” adlandırılan bir hadisəni araşdırıblar. Maraqlı nəticələr ortaya çıxıb. Bir çox insanlar uğur qazandıqdan sonra əvvəl onları zirvəyə aparan xüsusiyyətləri – empatiyanı, dinləmə bacarığını və başqalarına hörməti – tədricən itirməyə başlayırlar. Hakimiyyət və sərvət beynin qərarvermə mexanizmlərinə təsir edir, insan özünü başqalarından üstün görməyə meyllənir.

Bu səbəbdən, tarixdə saysız-hesabsız hökmdarlar, iş adamları və nüfuz sahibləri məhz təkəbbürlərinin qurbanına çevriliblər. Onları məhv edən yoxsulluq deyil, özlərini məğlubedilməz hesab etmələri olub. Ən maraqlı həqiqətlərdən biri budur ki, insan beyni yeni rahatlıqlara çox tez öyrəşir. Psixologiyada buna “hedonik adaptasiya” deyilir. İnsan dünən xəyal etdiyi həyata bu gün sahib olduqda, artıq onu adi qəbul edir və daha çoxunu istəyir. Əgər mənəvi tərbiyə yoxdursa, arzuların sonu olmur.

Nəticədə, təşəkkür hissi yox olur, narazılıq artır, eqo böyüyür. Beləcə, maddi imkan artdıqca daxili kasıblıq da böyüyə bilir. Böyük imperiyalar xarici düşmənlərdən əvvəl daxildə yaranan təkəbbür səbəbindən çökmüşdür. Roma imperiyasının zəifləməsində dəbdəbənin və mənəvi aşınmanın mühüm rol oynadığı haqqında tarixçilər geniş yazıblar. Bir çox sülalələr xalqdan uzaqlaşdığı, özlərini toxunulmaz hesab etdiyi üçün süquta uğrayıb.

Tarix göstərir ki, insan da, dövlət də gücündən çox qüruruna məğlub olur. Qurani-Kərimdə dəfələrlə insanın var-dövlətinə arxayın olmaması, lovğalanmaması tövsiyə edilir. Çünki sərvət insanın şəxsi mülkiyyəti deyil, ona verilmiş bir imtahandır. İmtahanın çətin tərəfi isə nemət əldə etmək deyil, həmin nemətin insanın qəlbini dəyişməsinə imkan verməməkdir. İslam tarixində ən ibrətamiz hadisələrdən biri Qarun haqqında rəvayətdir. Ona böyük sərvət verilmişdi. Lakin o, bütün uğurlarını yalnız öz ağlına və bacarığına bağladı, şükür etmədi, insanlara yuxarıdan baxdı. Nəticədə sərvəti də özü ilə birlikdə yox oldu. Bu hadisənin əsas mesajı sərvətin pis olması deyil. Əsas mesaj odur ki, sərvət insanı Allahdan, həqiqətdən və insanlıqdan uzaqlaşdırdıqda fəlakətə çevrilir. Bunun əks nümunələri də var. Tarixdə elə insanlar yaşayıblar ki, böyük imkanlara sahib olsalar da, sadə həyat tərzini qoruyublar. Onlar göstəriblər ki, zəngin olmaqla təvazökar qalmaq mümkündür. Deməli, problem pulda deyil, insanın qəlbindədir.

İnsanın ən böyük yanılğılarından biri budur ki, sahib olduqlarını öz şəxsiyyəti ilə eyniləşdirir. Bahalı evi varsa, özünü dəyərli hesab edir. Bahalı avtomobili varsa, hörmət qazandığını düşünür. Halbuki bunların hamısı insanın üzərində gəzdirdiyi paltara bənzəyir. Paltar dəyişdiyi kimi, sərvət də dəyişə bilər. Xarakter isə soyunub-geyinən bir şey deyil. O, insanın əsl kimliyidir. Ən böyük faciələrdən biri də budur ki, bəzi insanlar yüksəldikcə onlara çətin günlərində əl uzadanları unudurlar. Halbuki yaddaşını itirən insan necə xəstə sayılırsa, keçmişini unudan vicdan da mənəvi xəstəlikdir.

Çünki insanı böyüdən yalnız qazandıqları deyil, haradan gəldiyini unutmamasıdır. Həyatın qəribə bir qanunu var. Təkəbbürlü insan ətrafında çox adam görə bilər, amma az dost tapar. Çünki insanlar sərvətin ətrafına toplana bilər, xarakterin yanında isə qalırlar. Sərvət maraq doğurur, xarakter isə sevgi yaradır. Maraq müvəqqətidir, sevgi isə uzunömürlüdür.

Ölüm bütün fərqləri aradan qaldıran ən böyük həqiqətdir. Tarix boyu saysız-hesabsız saraylar tikənlər də, sadə daxmalarda yaşayanlar da eyni torpağın qoynuna qayıdıblar. Heç kəs özü ilə nə qızıl aparıb, nə də bank hesabını. İnsan özü ilə yalnız əməllərinin xatirəsini aparır. Bu həqiqəti dərk edən insan heç vaxt sahib olduqlarına görə lovğalanmaz. Əsl zənginlik insanın cibində deyil, vicdanındadır. Ən böyük sərvət bank hesabının rəqəmləri deyil, insan haqqında edilən səmimi dualardır. Ən böyük nüfuz insanların qorxusundan yaranan səssizlik deyil, onların ürəkdən göstərdiyi hörmətdir. Buna görə də insan qazancını artırmaqdan əvvəl xarakterini böyütməlidir. Çünki pul insanın həyatını rahatlaşdıra bilər, lakin onun ruhunu yalnız əxlaq zənginləşdirə bilər. Sərvət bir gün itə bilər, vəzifə əldən gedə bilər, şöhrət unudula bilər. Amma təvazökarlıq, mərhəmət, vicdan və ləyaqət zamanın silə bilmədiyi dəyərlərdir. İnsanın həqiqi dəyərini sahib olduqları deyil, sahib olduqlarının onun qəlbini dəyişdirib-dəyişdirməməsi müəyyən edir.

Həyatın sonunda insanların dilində bir sual qalır: “Bu insan nə qədər varlı idi?” yox, “Bu insan necə insan idi?”.

araz.az xəbər portalı.