Həqiqətin tənha qalması: Səsin demokratikləşməsi və epistemik məsuliyyətin yenidən bölüşdürülməsi

       ———– Əbil HƏSƏNOV 

Sosial medianın yüksəlişi kommunikasiya tarixində fundamental bir dönüş nöqtəsi yaratdı. İnformasiya istehsalı və yayımı artıq yalnız mərkəzləşdirilmiş institutların — redaksiyaların, universitetlərin, elmi qurumların — nəzarətində deyil; geniş kütlənin gündəlik fəaliyyətinə çevrilib. İnsan tarixində bəlkə də heç vaxt bu qədər çox insan eyni anda bu qədər böyük auditoriyaya səsini çatdırma imkanına malik olmayıb.

Bu dəyişiklik sözün demokratikləşməsi baxımından mühüm nailiyyətdir. Lakin onun yaratdığı yeni bir problem də var: danışmaq imkanının bərabərləşməsi deyilənlərin etibarlılığını bərabərləşdirməsə də, onların arasındakı epistemik fərqləri getdikcə daha çətin görünən edir.

Səsin Demokratikləşməsi və Epistemik Fərqlərin Görünməzləşməsi

Sosial media danışmaq imkanını demokratikləşdirdi. Əvvəllər geniş auditoriyaya çıxış əsasən müəyyən vasitəçilik mexanizmlərindən — redaksiyadan, nəşriyyatdan, akademik institutdan, televiziyadan və ya radiodan — keçirdi. Bu sistem qüsursuz deyildi; bəzən elitist, qapalı və hətta ədalətsiz ola bilirdi. Bununla belə, müəyyən filtr və məsuliyyət mexanizmləri mövcud idi.

Sosial şəbəkələr bu sərhədlərin böyük hissəsini aradan qaldırdı. Bu gün mütəxəssis də, mövzu haqqında heç bir ciddi biliyi olmayan insan da potensial olaraq eyni auditoriyaya müraciət edə bilər.

Burada isə vacib bir fərq meydana çıxır:

Hamının danışması demokratikdir; Hamının dediyinin eyni dərəcədə etibarlı görünməsi isə epistemik illüziyadır.

Biliklə cahilliyin arasındakı fərq yox olmayıb. Lakin bu fərqi üzə çıxaran ənənəvi vasitəçilik mexanizmləri, — redaktor, ekspert, elmi filtr, — zəiflədikcə həmin fərqi müəyyən etmək daha çox oxucunun öz üzərinə düşür.

Beləcə, səsin demokratikləşməsi həqiqətin demokratikləşməsi demək olmur.

Alqoritmik Yayılma Məntiqi: Emosiyanın Üstünlüyü

Müasir informasiya ekosistemində artıq yalnız insanların nə söylədiyi deyil, hansı sözün kimə və nə qədər göstərildiyi də həlledici əhəmiyyət daşıyır. Burada alqoritmlər mərkəzi rol oynayır.

Alqoritmik yayılma məntiqində doğruluq çox vaxt əsas meyar deyil. Klik, paylaşım, şərh, baxış müddəti və emosional reaksiya məzmunun görünürlüğünə ciddi təsir göstərə bilir. Buna görə elmi cəhətdən dəqiq, ehtiyatla formalaşdırılmış bir izah bəzən məhdud auditoriyaya çatdığı halda, sensasiyalı və qəzəb doğuran məzmun sürətlə yayıla bilir.

Professor iyirmi illik araşdırmasına əsaslanaraq bir mövzunu ehtiyatla izah edir.

Başqa biri isə həmin mövzuda heç bir ciddi biliyi olmadan otuz saniyəlik videoda qışqırır:

“Hamı sizə yalan danışır!”

İkinci səs daha əmin, daha emosional və daha sadədir. Alqoritmik məntiq çox vaxt məhz belə məzmuna üstünlük verir.

Görünürlük biliklə, əminlik həqiqətlə, populyarlıq isə kompetentliklə qarışdırılır.

Seçim artıq yalnız bizim əlimizdə deyil — onu alqoritmlə bölüşürük. İnsan iradəsi və seçim qabiliyyəti yox olmur, lakin qarşımıza çıxan informasiya axınının formalaşmasında bizim görmədiyimiz mexanizmlər də iştirak edir.

Yeni Epistemik Rejim: Məsuliyyətin Yenidən Bölüşdürülməsi

Burada müasir informasiya dövrünün ən mühüm problemlərindən biri ortaya çıxır.

Sosial media biliklə cahilliyi həqiqətən eyni səviyyəyə qaldırmadı; biliklə cahilliyin arasındakı fərqi görmə məsuliyyətini getdikcə daha çox oxucunun üzərinə qoydu.

Bu, yeni bir epistemik rejimdir.

Əvvəllər informasiyanın etibarlılığının müəyyənləşdirilməsində redaktorlar, akademik institutlar, elmi nəşrlər və ekspertlər mühüm vasitəçilik funksiyası daşıyırdı. Bu institutlar bu gün də mövcuddur və onların rolu hələ də əhəmiyyətlidir. Lakin artıq epistemik məsuliyyət yalnız onların üzərində qalmır.

Həqiqəti seçmək, faktı iddiadan ayırmaq, mənbənin etibarlılığını yoxlamaq və öz inancını şübhə qarşısında sınamaq informasiya istehlakçısının da gündəlik intellektual öhdəliyinə çevrilir.

İnformasiyanın demokratikləşməsi idrakın avtomatik demokratikləşməsi demək deyil. Əksinə, informasiya artdıqca seçim məsuliyyəti də artır.

Həqiqətin Tənha Qalması

Bu yeni informasiya mühitində həqiqətin vəziyyəti paradoksaldır.

Həqiqət öz səsini itirməyib, sadəcə səs-küyün içində tənha qalıb.

Həqiqət çox vaxt sakit olur, iddia isə qışqırır.
Həqiqət şübhə tələb edir, iddia isə əminlik.
Həqiqət zaman tələb edir, iddia isə ani təsir.

Müasir informasiya mühitinin əsas paradokslarından biri də budur: bilik çox vaxt təmkin tələb etdiyi halda, rəqəmsal diqqət iqtisadiyyatı emosional intensivliyi mükafatlandırır.

Həqiqətin çətinliyi ondadır ki, o, hər zaman sadə deyil. Bəzən “bilmirəm” deməyi, fikrini dəyişməyi, yeni fakt qarşısında əvvəlki qənaətindən imtina etməyi tələb edir. Yanlış iddia isə belə bir yük daşımır. O, sadə, qəti və emosional ola bilər.

Bəlkə də buna görə həqiqət səs-küylə yarışmaqda çətinlik çəkir.

Nəticə

Sosial media insan səsini azad etdi, lakin həqiqəti avtomatik olaraq azad etmədi.

İnformasiya bolluğu öz-özlüyündə daha dərin idrak yaratmır; əksinə, fərdi daha mürəkkəb bir epistemik məsuliyyətlə üz-üzə qoyur. Bu gün bilik öz dəyərini sübut etmək üçün daha çox çalışmalıdır, çünki səs-küy heç vaxt yorulmur.

Epistemik məsuliyyətin institutlarla fərdlər arasında yenidən bölüşdürülməsi müasir informasiya dövrünün əsas çağırışlarından biridir. Söz azadlığı demokratik cəmiyyətin fundamental dəyəridir. Lakin sözün azad olması onun avtomatik olaraq doğru olması demək deyil.

Buna görə də bu gün məsələ artıq yalnız kimin danışmaq hüququna malik olması deyil.

Daha çətin sual budur:

— Kimin sözünə, hansı əsasla və nə üçün inanmalıyıq?

araz.az xəbər portalı.