Ermənistanın keçmiş prezidenti Robert Köçəryanın korrupsiya ittihamları ilə saxlanılması, digər keçmiş prezident Serj Sarkisyanın isə eyni iş üzrə cinayət təqibinə cəlb olunması sırf hüquqi proses kimi qiymətləndirilə bilməz. Xüsusilə də ittihamların böyük hissəsinin 1998–2008-ci illərə gedib çıxması əsas sualı ortaya çıxarır: niyə məhz indi?

Əvvəlcə bir məqamı dəqiqləşdirmək lazımdır. Robert Köçəryan saxlanılıb. Serj Sarkisyan isə həbs edilməyib, Antikorrupsiya Komitəsinə çağırılıb və barəsində ölkədən çıxmamaq qətimkan tədbiri seçilib.

Köçəryana qarşı irəli sürülən ittihamlar kifayət qədər ağırdır. Söhbət onun prezidentliyi dövründə dövlət əmlakının bazar qiymətindən aşağı özünə yaxın şəxslərə verilməsi, müxtəlif daşınmaz əmlakların və biznes paylarının rüşvət kimi əldə edilməsi və böyük həcmdə maliyyə əməliyyatlarından gedir. Buna görə istintaqı heç bir əsas olmadan yalnız siyasi sifariş adlandırmaq doğru olmaz.

Amma başqa bir həqiqət də var: sözügedən hadisələrin üzərindən təxminən 20 il keçib. Nikol Paşinyan isə 2018-ci ildən hakimiyyətdədir. Deməli, istintaqın məhz indiki mərhələdə aktivləşdirilməsinin siyasi səbəbləri barədə sualların yaranması tamamilə təbiidir.

Niyə seçkidən əvvəl yox, sonra?

Burada zamanlama xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Paşinyan Köçəryanı parlament seçkilərindən əvvəl həbs etdirsəydi, müxalifətin əlinə ciddi arqument vermiş olardı. Köçəryan əsas siyasi rəqiblərdən biri kimi təqdim edilə, həbs isə hakimiyyətin seçkiyə müdaxiləsi və siyasi repressiya kimi qiymətləndirilə bilərdi. Bu addım hətta onun özünü siyasi qurban kimi təqdim etməsinə və ətrafında əlavə elektorat toplamasına şərait yarada bilərdi.

Seçkidən sonra vəziyyət dəyişib. Paşinyan seçkiləri qazanaraq hakimiyyətini yenidən legitimləşdirib, Köçəryanın rəhbərlik etdiyi qüvvənin cəmiyyətdəki real siyasi çəkisi isə seçki qutusunda ölçülüb. Bundan sonra ona qarşı hüquqi prosesin aktivləşdirilməsi Paşinyan üçün əvvəlki qədər böyük siyasi risk daşımır.

Başqa sözlə, seçkidən əvvəl həbs Köçəryanı gücləndirə bilərdi, seçkidən sonrakı həbs isə onu zəiflətmək imkanına çevrilib.

Rusiya amili

Hadisənin ikinci və daha böyük tərəfi Ermənistan-Rusiya münasibətləridir.
Robert Köçəryan Ermənistan siyasətində Moskva ilə ən sıx əlaqələndirilən şəxslərdən biridir. Onun Rusiya Prezidenti Vladimir Putinlə şəxsi münasibətləri də uzun illərdir məlumdur. Köçəryanın siyasi xətti Ermənistanın Rusiya ilə strateji ittifaqının qorunmasına əsaslanır.

Serj Sarkisyan da eyni siyasi sistemin nümayəndəsidir. Məhz Köçəryan-Sarkisyan hakimiyyəti dövründə Ermənistan Rusiyanın Cənubi Qafqazdakı ən yaxın müttəfiqlərindən biri olub.

Paşinyanın hakimiyyəti dövründə isə fərqli proses başlayıb.

2020-ci il müharibəsindən və xüsusilə 2023-cü ildə Qarabağdakı separatçı rejimin süqutundan sonra İrəvan Moskvanı Ermənistan qarşısındakı müttəfiqlik öhdəliklərini yerinə yetirməməkdə ittiham edib. Ermənistan KTMT-də fəaliyyətini faktiki dondurub, Avropa İttifaqı və ABŞ ilə siyasi və təhlükəsizlik əlaqələrini genişləndirib.

Bu mənada Köçəryanın həbsinə ayrıca hadisə kimi deyil, daha böyük prosesin tərkib hissəsi kimi baxmaq mümkündür. Paşinyan təkcə Ermənistanın xarici siyasətini Rusiyadan uzaqlaşdırmır, eyni zamanda Moskvanın ölkə daxilindəki ənənəvi siyasi dayaqlarının təsir imkanlarını məhdudlaşdırır.

Bu isə Ermənistan-Rusiya münasibətlərində daha ciddi mərhələnin başlanğıcı ola bilər. Çünki xarici siyasət kursunu dəyişmək bir məsələdir, başqa dövlətin onilliklər ərzində ölkə daxilində formalaşmış siyasi və iqtisadi təsir mexanizmlərini zəiflətmək isə tamam başqa məsələ.

Köhnə sistemin sökülməsi

Bununla belə, baş verənləri yalnız Rusiya amili ilə izah etmək düzgün olmazdı.

Köçəryan və Sarkisyan həm də Ermənistanda 20 ilə yaxın hakimiyyətdə olmuş siyasi sistemin simvollarıdır. Paşinyan 2018-ci ildə məhz həmin sistemə qarşı küçə etirazları nəticəsində hakimiyyətə gəlib. Onun siyasi legitimliyinin əsaslarından biri köhnə hakimiyyətin korrupsiyalaşmış sistem kimi təqdim olunması idi.

Bu baxımdan hazırkı proses köhnə siyasi-iqtisadi elitanın təsir imkanlarının məhdudlaşdırılması kimi də qiymətləndirilə bilər.

Çünki keçmiş prezidentlərin gücü yalnız parlamentdə qazandıqları səslərlə ölçülmür. Onların biznes dairələrində, mediada, dövlət aparatının keçmiş nümayəndələri arasında və müxtəlif ictimai institutlarda illər ərzində formalaşmış əlaqələri mövcuddur.

Hakimiyyətdə olmadığı halda belə Köçəryan kimi siyasətçi alternativ güc mərkəzi olaraq qala bilər. Paşinyan üçün əsas daxili siyasi risklərdən biri də budur.

Üç məqsəd bir nöqtədə birləşir

Baş verənləri ümumiləşdirsək, Paşinyanın siyasətində üç istiqamətin eyni nöqtədə birləşdiyini görmək mümkündür.

Birincisi, korrupsiya ittihamlarının araşdırılmasıdır. İrəli sürülən ittihamlar konkret əmlak və maliyyə əməliyyatlarına söykənir və onların hüquqi qiymətləndirilməsi məhkəmənin işidir.

İkincisi, daxili siyasi rəqiblərin və köhnə hakimiyyət sisteminin təsir imkanlarının zəiflədilməsidir.

Üçüncüsü isə Rusiyanın Ermənistandakı ənənəvi siyasi dayaqlarının zəiflədilməsidir.

Beləliklə, Paşinyan üçün kifayət qədər əlverişli siyasi kombinasiya yaranır: hüquqi proses daxili siyasi konsolidasiyaya xidmət edir, daxili siyasi konsolidasiya isə ölkənin geosiyasi kursunun dəyişdirilməsini asanlaşdırır.

Moskva üçün əsas təhlükə nədir?

Məsələnin Rusiya üçün ən həssas tərəfi hətta Köçəryanın özünün həbs edilməsi də olmaya bilər. Əsas sual prosesin bundan sonra hansı istiqamətdə davam edəcəyidir.

Əgər proses Köçəryan və Sarkisyanla yekunlaşmasa və onların ətrafındakı siyasi-iqtisadi təsir dairələrinə doğru genişlənsə, artıq Ermənistanda daha böyük transformasiyadan danışmaq mümkün olacaq.

Bu halda söhbət Rusiyanın Ermənistanda gələcək hakimiyyət dəyişikliklərinə təsir göstərə biləcək daxili infrastrukturunun zəiflədilməsindən gedə bilər.

Moskva üçün bu, Ermənistanın sadəcə Qərbə yaxınlaşmasından daha ciddi problem yarada bilər. Xarici siyasət hakimiyyət dəyişikliyindən sonra yenidən dəyişdirilə bilər. Lakin ölkə daxilində Rusiyaya yaxın siyasi və iqtisadi dayaqlar əhəmiyyətli dərəcədə zəiflədilərsə, Moskvanın əvvəlki mövqelərini bərpa etməsi xeyli çətinləşər.

Paşinyan üçün də risk var

Bütün bunların Paşinyan üçün təhlükəli tərəfi də mövcuddur.

Korrupsiyaya qarşı mübarizə ilə siyasi rəqiblərin hüquq-mühafizə orqanları vasitəsilə neytrallaşdırılması arasında çox incə sərhəd var.

Əgər keçmiş prezidentlərə qarşı ittihamların məhkəmədə ciddi sübutlarla təsdiqlənməsi mümkün olmasa və ya proses seçmə xarakter daşısa, Paşinyanın özü siyasi repressiyada ittiham edilə bilər. Bu isə onun Qərbdə formalaşdırmağa çalışdığı demokratik Ermənistan imicinə zərbə vura bilər.

Ona görə Köçəryan işi Paşinyan üçün həm fürsət, həm də sınaqdır.

Nəticə etibarilə, Köçəryanın həbsini yalnız korrupsiya işi kimi qiymətləndirmək çətindir. Eyni zamanda bunu sırf anti-Rusiya əməliyyatı adlandırmaq üçün də hələ kifayət qədər əsas yoxdur.

Daha məntiqli görünən izah budur: korrupsiya işi hüquqi əsasdır, hakimiyyətin konsolidasiyası daxili siyasi motivdir, Rusiyanın Ermənistandakı təsir imkanlarının zəiflədilməsi isə prosesin mühüm geosiyasi nəticəsi və ehtimal olunan məqsədlərindən biridir.

Ən vacib sual isə bundan sonra cavablandırılacaq:

Köçəryan və Sarkisyan son hədəfdir, yoxsa Rusiyanın Ermənistanda onilliklər ərzində qurduğu təsir sisteminin sökülməsi yeni başlayır?

Məhəmmədəli QƏRİBLİ

araz.az xəbər portalı.