Torpaq ana olmaqdan çıxıb kvadratmetrlərlə ölçülən əmtəəyə çevriləndə, yerli özünüidarəetmə də xalqa xidmət edən qurum yox, səyyar daşınmaz əmlak kontoruna çevrilir. Beton divarlar arasında vətəndaşın haqq səsi boğulursa, deməli, sistemdə böhran var

Bu məqalədə toxunduğumuz məsələlər Azərbaycanda yerli özünüidarəetmə sisteminin ən ağrılı və ictimaiyyəti ən çox narahat edən tərəfləridir. Bələdiyyələrin faktiki olaraq torpaq münasibətlərində idarəolunmaz bir “əmtəə bazarı” yaratması, vətəndaş xidmətindən uzaqlaşması və hüquqi mexanizmlərin kağız üzərində qalması reallıqdır. Arazpress.com xəbər portalı paytaxtın mərkəzi rayonlarından bənövşəyi zonalara qədər uzanan bələdiyyə sisteminin leqal korrupsiya mexanizmlərini, mövcud qanunvericiliyin saxtalaşdırılma fəndlərini və vətəndaşın beton divarlar qarşısındakı çarəsizliyini təhlil edən kəskin üslublu ümumi-analitik araşdırmanın birinci hissəsini təqdim edir.

Azərbaycanda yerli özünüidarəetmə institutu artıq altı dəfə seçki süzgəcindən keçsə də, cəmiyyətin şüurunda hələ də fundamental və hiddət doğuran bir sual olaraq qalır: Bələdiyyə nədir? Küçələri abadlaşdıran, sakinin problemini həll edən, vətəndaşın səsinə səs verən xalq nümayəndəliyi, yoxsa sadəcə beton divarlar, saxta sənədlər və rüşvət zənciri üzərində qurulmuş xüsusi bir alver səltənəti? Reallıq budur ki, bu qurumlar xalqa xidmət fəlsəfəsini çoxdan dəfn edərək, şəhərləri və kəndləri talan edən leqal korrupsiya yuvalarına çevriliblər.

2024-cü ildə həyata keçirilən bələdiyyələrin birləşdirilməsi islahatı və ölkə üzrə sayın süni şəkildə 685-ə endirilməsi də gözlənilən effekti vermədi, cəmiyyətin ümidlərini növbəti dəfə nümayişkaranə şəkildə boşa çıxardı. Bürokratik aparatı sənəd üzərində optimallaşdırmaq xatirinə kəmiyyət dəyişdi, lakin idarəetmə fəlsəfəsinin rəzaləti yerində saydı, hətta bir az da vahiməli forma aldı. Bu gün 74 şəhər, 98 qəsəbə və 513 kənd bələdiyyəsinin sədrləri qanunla onlara həvalə olunmuş yerli əhəmiyyətli məsələləri həll etmək əvəzinə, rayon rəhbərlərinin və yerli icra hakimiyyətlərinin kölgəsində daldalanır, onlara yaltaqlanmaqla, “haqq” ödəməklə və maliyyə “hesabatları” daşımaqla öz şəxsi toxunulmazlıq zirehlərini qorumaqla məşğuldurlar. Bu qurumlar dövlət hakimiyyəti sistemindən kənar, müstəqil xalq institutları kimi dizayn edilsə də, reallıqda yerli feodalların cibindən asılı, xalqı soyan alt bir istismar mexanizminə çevriliblər.

Xüsusilə paytaxt Bakının Binəqədi, Nəsimi, Nərimanov kimi irimiqyaslı və mərkəzi rayonlarında bələdiyyə deyilən qurum çoxdan öz fundamental konstitusion funksiyasını tamamilə unudub. Bu rayonların adlarını eşidəndə vətəndaşın gözü önünə abad məhəllələr, uşaqların oynadığı yaşıllıqlar, geniş səkilər yox, hər qarışı gizlicə satılan, kərpic-kərpic talan edilən kiçik torpaq sahələri, binaların arasındakı yeganə nəfəslik olan uşaq meydançalarının yerində ucalan eybəcər, qanunsuz kommersiya obyektləri gəlir. Sakin küçədəki çuxurdan dad eləyəndə, işıq dirəyinin yanındakı antisanitar zibillikdən şikayət edəndə bələdiyyələrin dilində əzbəri olan vahid və həyasız bir cavab var: “Büdcəmiz yoxdur, dotasiya almırıq, səlahiyyətimiz çatmır”.

Lakin söhbət bir qarış boş sahədən, yaşayış binasının zirzəmisindən, yaxud hansısa obyektin qabağındakı səki kənarından gedəndə həmin o “fağır və imkansız” bələdiyyələrdə qəfil möcüzəvi bir sürət, qeyri-adi bir acgözlük və səfərbərlik yaranır. Kağızlar vərəqlənir, arxivlər açılır, ölçülər biçilir, sərhədlər dəqiqləşdirilir və növbəti bir torpaq sahəsi “gizli xəritələr” vasitəsilə rüşvət qarşılığında gizlicə əl dəyişdirir. Vətəndaş üçün qapısı ilin 365 günü qıfıllı olan, içərisindən həmişə “sədr yerində yoxdur, qəbul günü deyil” sədaları gələn bu bürokratik qalaçalar, torpaq alverinin dərin və çirkli sularında üzənlər üçün hər zaman, gecə və gündüz sonunadək açıqdır. Torpaq öz mənəvi ruhunu itirib bu şəhərdə; bələdiyyələrin harın baxışlarında o, qorunmalı olan ana təbiət yox, sadəcə kvadratmetrlərlə ölçülən və baha qiymətə nağdlaşdırılan əmtəədir.

Bəs, bu xaotik, korrupsiyalaşmış orkestrin dirijorları haradadır? Azərbaycan Şəhər, Qəsəbə və Kənd Bələdiyyələrinin Milli Assosiasiyaları (ABMA) və Respublika Bələdiyyələr Assosiasiyası (ARBA) nə işlə məşğuldur?

Qanunvericiliyə və öz nizamnamələrinə görə bələdiyyələrin maraqlarını qorumaq, kadr potensialını artırmaq, metodik vəsaitlər hazırlamaq və beynəlxalq əməkdaşlığı (məsələn, Avropa Şurasının Yerli və Regional Hakimiyyətlər Konqresi ilə) təmin etmək funksiyasını daşıyan bu qurumlar sadəcə kağız üzərində qurulmuş parazit strukturlardır. Təntənəli yığıncaqlar, saxta hesabatlar və rəngbərəng boş slaydlar təqdim edən bu assosiasiyalar, reallıqda sədrlərin cinayətlərini ört-basdır edən, onların rahatlığını qoruyan bir “toxunulmazlıq klubu” və formal cinayətkar elitadan başqa bir şey deyil. Bələdiyyə rəhbərlərinin xarici ölkələrə “təcrübə mübadiləsi” və “qardaşlaşmış şəhərlər” adı altında etdikləri bahalı səfərlər isə sadəcə dövlət və xalq vəsaiti hesabına reallaşan fərdi turistik gəzintilərdən ibarətdir. Cəmiyyət bu bahalı səfərlərin nə idarəetmədə, nə də yerli büdcənin formalaşdırılmasında zərrə qədər də olsun müsbət faydasını görmür, əksinə, büdcənin daha da gəmirilməsinin şahidi olur.

Dövlət nəzarəti mexanizmləri də bu dərin, sistemli cinayət şəbəkəsinin qarşısını almaqda acizdir, bəzən isə sanki prosesi bilərəkdən seyr etməklə kifayətlənir. Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyinin Bələdiyyələrlə İş Mərkəzi tərəfindən həyata keçirilən inzibati nəzarət və qanunsuz qərarların məhkəmə qaydasında ləğv edilməsi prosesi o qədər qəliz, ləng və bürokratik bir tora bağlanıb ki, vurulan möhürlər və qərarlar işıq üzü görəndə artıq torpaq sahəsində çoxmərtəbəli eybəcər bir obyekt ucalmış olur, yəni hər şey üçün çoxdan gec olur.

Üstəlik, bu inzibati mexanizm bələdiyyə sədrini birbaşa vəzifədən kənarlaşdırmaq və cəzalandırmaq gücünə malik deyil, məsələni aylarla məhkəmə dəhlizlərində çürüdür. Hesablama Palatası yerli büdcə vəsaitlərinin və dotasiyaların təftişinə demək olar ki, heç bir maraq göstərmir, sanki bələdiyyə büdcələri dövlət maliyyə nəzarətindən kənarda qalan, qaranlıq toxunulmaz zonalardır. Hüquq-mühafizə orqanlarının vətəndaş şikayətləri əsasında qaldırdığı korrupsiya və torpaq alveri ilə bağlı cinayət işləri isə bütöv bir sistemin mafioz xarakterini dəyişməyə bəs etmir; bir oğru sədr həbs olunur, yerinə gələn digəri eyni korrupsion mexanizmlə xalqı soymağa davam edir.

Azərbaycan qanunvericiliyinə görə 2007-ci ildən bəri bələdiyyə torpaqlarının mülkiyyətə və ya icarəyə verilməsi yalnız və yalnız şəffaf torpaq hərracları və ya müsabiqələri vasitəsilə həyata keçirilə bilər. Hərracdan kənar, birtərəfli və qaranlıq bələdiyyə qərarı ilə vətəndaşa və ya hansısa oliqarxa torpaq sahəsi satılması tamamilə qanunsuzdur, ağır cinayətdir. Lakin bələdiyyələrin ən iyrənc və geniş yayılmış qanunsuz fəndi sənədləri geriyə – 2007-ci ildən əvvəlki saxta tarixlərə rəsmiləşdirərək qanundan açıq-aşkar yayınmaqdır. Bu cinayət yolu ilə dövlət fondu, ümummilli mülkiyyət talan edilir və talançılar cəzasızlıq mühitində boğulurlar.

Nəticədə, haqsızlığa məruz qalan sadə vətəndaşın fəryadı bələdiyyə binalarının soyuq, keçilməz və qəddar beton divarlarına dəyib əks-səda verir.

Əgər bir ölkədə bələdiyyə sədri olmaq xalqa xidmətçilik yox, sadəcə qanunsuz varlanmaq, rüşvət toplamaq və yerli icra başçıları qarşısında nökərçilik etmək üçün keçərli olan bir “toxunulmazlıq sənədi” kimi qəbul olunursa, ortada fəlakətli bir idarəetmə böhranı var. Sistemi bürüyən bu hüquqi və mənəvi xərçəng xəstəliyi cərrahi yolla, amansızcasına kəsilib atılmadıqca, vətəndaşın dövlətə və ədalətə olan inamı həmin o rüşvət qarşılığında satılan beton səkilərin altında əzilməyə və yox olmağa məhkum olaraq qalacaqdır.

Əli HÜSEYN,
Arazpress.com xəbər portalının xüsusi müxbiri

araz.az xəbər portalı.